Pierwsza sowiecka okupacja Ukrainy Zachodniej (1939–1941) to czas, który zapisał się jako epoka strachu, propagandy i brutalnych przemian. Miłena Rudnycka, ukraińska publicystka i działaczka społeczna, już w 1941 roku rozpoczęła dokumentowanie tego okresu, zbierając świadectwa ludzi, którzy z dnia na dzień stali się obywatelami ZSRS.
Wspomnienia, reportaże i felietony ujęte w zbiorze tworzą wielogłosowy portret społeczeństwa w stanie rozpadu. To historie o dzieciach, które nie mogły spać, o kobietach „wyzwolonych” przez system odbierający godność, relacje między innymi nauczycieli, duchownych, robotników, poetów i polityków. Każdy z nich próbował zrozumieć, co się stało i dlaczego. Zawarte w książce świadectwa tworzą panoramiczny obraz sowieckiego terroru, który dotknął każdej sfery życia: religii, edukacji, kultury, gospodarki, rodziny. Teksty są pełne bólu, ironii, czasem gorzkiego humoru — lecz przede wszystkim osobistej prawdy.
Prezentowany materiał źródłowy ma wyjątkową wartość historyczną, ale też literacką. To jedna z najcenniejszych relacji naocznych świadków z czasów drugiej wojny światowej. Dla czytelnika polskiego jest okazją do poznania ukraińskiej perspektywy, ogólnie nieznanej, czasem trudnej, ale niezbędnej w budowaniu wspólnoty pamięci. W kontekście trwającej agresji Rosji na Ukrainę te świadectwa nabierają jeszcze głębszego znaczenia — przypominają, że historia przemocy i oporu ma tam bolesne korzenie.
RECENZJA
Wydana przed prawie 70 laty książka Miłeny Rudnyckiej Zachodnia Ukraina pod okupacją bolszewicką jest jednym z najważniejszych dokumentów okresu pierwszej okupacji sowieckiej ziem ukraińskich, w Polsce prawie nieznanym. […] Pod pewnymi względami relacje te można porównać z zapisami zebranymi od żydowskich uciekinierów spod okupacji sowieckiej do Warszawy (Archiwum Ringelbluma cudem odnalezione w ruinach warszawskiego getta w 1946 roku).
Z recenzji prof. dr hab. Oli Hnatiuk, UW
Przygotowany z ogromnym nakładem pracy i wielkim znawstwem przez dr Sylwię
Wójtowicz-Marszał tom relacji o życiu na okupowanych terenach Galicji Wschodniej pod okupacją radziecką w latach 1939–1941 znacząco wzbogaca zarówno podstawę źródłową, jak i dzięki dołączonym niezwykle kompetentnym komentarzom i przypisom stan wiedzy o wielu aspektach polityki radzieckiej na zaanektowanych ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej, przez spojrzenie na nie z perspektywy ukraińskich współobywateli. Pozwala dostrzec zarówno różnice percepcji i wzajemne konflikty, jak i wspólnotę losu oraz cierpienia.
Znakomite tłumaczenie, nietracące nic z walorów stylistycznych oryginału, opatrzone zostało obszernym wstępem przedstawiającym sylwetkę Miłeny Rydnyckiej, jednej z najciekawszych postaci ukraińskiej sceny politycznej okresu dwudziestolecia w II Rzeczypospolitej, ale także omawiającym proces powstawania zbioru i perypetie wiążące się z jego wydaniem. Starannie przygotowana edycja opatrzona jest kilkuset przypisami, dorównującymi swoją objętością publikowanym relacjom, rozbudowanym indeksem, zawierającym biogramy postaci występujących w relacjach.
Z recenzji dr. hab. Grzegorza Hryciuka, prof. UWr
